Πορτραίτα Χανιωτών Συλλεκτών

Διήγηση μιας ιστορίας της τέχνης από τη σκοπιά του τόπου

Τα έργα τέχνης είναι τα πλέον ακριβά αντικείμενα τα οποία εδώ και πολλούς αιώνες δεν έχουν καμία χρηστική αξία. Πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά, χαρακτικά, σχέδια, δεν ανταποκρίνονται σε καμία βιοτική ανάγκη αλλά αντανακλούν την επιθυμία των ανθρώπων που τα αγοράζουν. Γίνονται καθρέφτες του πάθους και των σκέψεών τους, κοινωνοί της καθημερινότητάς τους και συχνά σιωπηλοί συνεργοί μιας ολόκληρης ζωής. Είναι επόμενο λοιπόν στα έργα τέχνης που καθένας επιλέγει, να αναγνωρίζει κάτι από αυτό που είναι και ίσως κάτι από αυτό το οποίο θα ήθελε να είναι. Παράλληλα, σε μια μικρή πόλη, πολλά από τα πάθη είναι κοινά. Εκ των πραγμάτων, στους περισσότερους συλλέκτες προσφέρεται μια περιορισμένη γκάμα ευκαιριών να αγοράσουν έργα τέχνης και ως εκ τούτου τα έργα μιας μερίδας συγκεκριμένων καλλιτεχνών κάνουν παρέα στα περισσότερα σπίτια. Το γούστο μιας μικρής κοινωνίας έχει κοινούς παρανομαστές τους οποίους προσπαθούμε να αναδείξουμε, προβάλλοντας ταυτόχρονα αλλά κατ’ανάγκη πιο διακριτικά, τα προσωπικά πάθη που εδώ και πολλούς αιώνες είναι οι κινητήριες δυνάμεις της τέχνης.

Η μοντέρνα ανακάλυψη της παράδοσης

Το γούστο του συλλέκτη, η δυνατότητά του να ξεχωρίζει τα αξιόλογα έργα τέχνης, φανερώνει και προϋποθέτει μια στάση απέναντι στην καλλιτεχνική παράδοση, ανάλογη με αυτή του δημιουργού. Η παράδοση, το σύνολο των πατροπαράδοτων αξιών, πεποιθήσεων και πρακτικών που καθορίζουν την τέχνη δεν υπήρξε ποτέ τόσο σημαντικό και ακανθώδες ζήτημα όσο τους τελευταίους δύο αιώνες. Πολλοί συλλέκτες που κατέχουν αναπαραστατικά ή ανθρωπομορφικά έργα επικαλούνται την παράδοση ως κριτήριο των επιλογών τους. Είναι αλήθεια ότι η παράδοση του κλασικισμού η οποία κατάγεται στην Αναγέννηση και κορυφώνεται τον 18ο αιώνα, όρισε τις εικαστικές τέχνες, με αναφορά στην αρχαία Ελλάδα, ως αναπαραστατικές-μιμητικές της φύσης. Όταν επομένως οι συλλέκτες συνδέουν την αναπαραστατική τέχνη με την παράδοση, εννοούν προφανώς την κλασικιστική παράδοση. Ωστόσο από τον 18ο αιώνα, η κλασικιστική παράδοση γεννά διάφορες τάσεις αναπαραστατικής τέχνης που δεν είναι κατ’ανάγκη συμβατές μεταξύ τους. Ιδεαλιστές και ρεαλιστές, ορθολογιστές και ρομαντικοί, ακαδημαίκοί ηθογράφοι και ιμπρεσιονιστές αμφισβητούν τις πατροπαράδοτες αξίες και ανακαλύπτουν άλλες στη θέση τους οι οποίες στηρίζουν τις εικαστικές τους επιλογές. Άρα η έννοια της παράδοσης δεν είναι κάτι το δεδομένο και συχνά μάλιστα εμφανίζεται ως μια μοντέρνα ατομική και ιδιοσυγκρασιακή επινόηση. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Χανιώτη ζωγράφου Ανδρέα Γεωργιάδη ο οποίος συνδέει την ελληνική παράδοση με το μπαρόκ, το μανιερισμό και την Αναγέννηση. Στο τμήμα αυτό βλέπουμε επιλογές από ρεαλιστικά έργα συλλεκτών από τις διάφορες τάσεις στα πλαίσια της αναπαραστατικής τέχνης.

 Ρεαλισμός και συνείδηση στη χαρακτική

Η χαρακτική είναι μια ιδιαίτερη τέχνη η οποία εφαρμόζεται με πολλές μεθόδους όπως η ξυλογραφία, η χαλκογραφία, η λιθογραφία και άλλες και κατάγεται από την Αναγέννηση τον 15ο αιώνα. Η ευρεία συνείδηση ότι η ζωγραφική δίνει μοναδικά έργα απαράμιλλης αξίας οδήγησε κάποιους ζωγράφους να αναπαράγουν σε περιορισμένα αντίτυπα τα έργα τους στοχεύοντας στη μεγαλύτερη παραγωγή έργων και σε ευρύτερη διάδοση της τέχνης τους. Τον τελευταίο αιώνα, στην Ελλάδα καθώς και σε άλλες χώρες, όπως στη Γερμανία και στη Ρωσία, πολλοί σπουδαίοι χαράκτες απαρνήθηκαν τη ζωγραφική ως μια τέχνη τέρψης των αστών και ασπαζόμενοι ένα λιγότερο ή περισσότερο σκληρό ρεαλισμό, έθεσαν το εικαστικό τους λειτούργημα στην υπηρεσία της ριζοσπαστικής πολιτικής τους συνείδησης. Η χαρακτική των πολλαπλών έστω και περιορισμένων αντιτύπων, προσφερόταν ως η τέχνη που θα οδηγήσει το πλήθος στην πολιτική χειραφέτηση. Ως εκ τούτου η χαρακτική προσέλκυε πάντα μια ιδιαίτερη μερίδα πολιτικά στρατευμένων συλλεκτών.

Το σχέδιο και το πάθος για την πρωτόλεια ιδέα

Οι καλλιτεχνικές ιδέες αποτυπώνονται με συντομία στα περίφημα τετράδια σχεδίων για τα οποία πολλοί καλλιτέχνες έχουν γίνει διάσημοι. Είναι φυσικό οι συλλέκτες να ενδιαφέρονται για την πρωτόλεια εμφάνιση μιας ιδέας ακόμα κι αν αυτή τελικά εγκαταλείπεται από τους καλλιτέχνες για χάρη της ολοκληρωμένης, τελικής σύνθεσης. Συνήθως οι ιδέες που αποτυπώνονται στα σχέδια, πρωτόλειες ή επεξεργασμένες, περιγραμματικές ή επιζωγραφισμένες έχουν δύναμη και φρεσκάδα καθώς επιχειρούν να αποτυπώσουν στην ουσία της την έμπνευση της στιγμής και πιθανόν να τη διαφυλάξουν για μεταγενέστερη και πιο επισταμένη επεξεργασία.Τα σχέδια μας δίνουν μια καλή εικόνα του προβληματισμού του καλλιτέχνη και αποκαλύπτουν τα διάφορα στάδια γέννησης ενός έργου: χάρη στο μοντερνισμό μάθαμε ότι η διαδικασία σύνθεσης είναι εξίσου σημαντική με το τελικό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα.

Η τυποποίηση ως μορφοπλαστική αρχή

Η τυποποίηση είναι μια αρχή που συναντάμε τόσο στην υψηλή όσο και στη λαϊκή τέχνη: στις βυζαντινές εικόνες και στις θεατρικές μάσκες, στο θέατρο σκιών του Καραγκιόζη, στα γκράφιτι και στα κόμικς. Οι καλλιτέχνες εγκαταλείπουν την προοπτική και επικεντρώνονται στην επιφάνεια της εικόνας οργανώνοντάς την με σχηματοποιημένους τύπους. Ζωγράφοι, γλύπτες και χαράκτες ενστερνίζονται μια έντονη γραμμικότητα για να αποδώσουν τους τύπους αυτούς και για χάρη της σαφήνειας εγκαταλείπουν λεπτομέρειες καθώς και μεμονωμένα χαρακτηριστικά. Το ατομικό εξοβελίζεται για χάρη του γενικού, η ανθρώπινη φιγούρα περιορίζεται στα πλέον καίρια χαρακτηριστικά της, και σημαίνεται αντί να αναπαρίσταται. Οι καλλιτέχνες δεν ενδιαφέρονται τόσο για την ψευδαισθησιακή δύναμη της εικόνας όσο για τη συμβολική της λειτουργία. Η πρόσληψη του μοντερνισμού στην Ελλάδα συχνά διαμεσολαβήθηκε από την αρχή της τυποποίησης μέσω της οποίας οι καλλιτέχνες συνδέθηκαν με την ιδιαίτερη παράδοσή τους, του θεάτρου και της βυζαντινής τέχνης. Χρειάζεται ένα μοντέρνο γούστο που ευνοεί την αφαίρεση και την αποσπασματικότητα για να δείξει ο συλλέκτης μια προτίμηση στις παραμορφώσεις που επιβάλει η τυποποίηση στις εικόνες.

Ήδη από τη δεκαετία του 1970, μπορούμε με σχετική βεβαιότητα να μιλήσουμε για την καλλιτεχνική παγκοσμιοποίηση στην Ευρώπη. Οι καλλιτέχνες του όψιμου εικοστού αιώνα είναι ενήμεροι για την παγκόσμια ιστορία της τέχνης, γνωρίζουν μέσω εξειδικευμένων περιοδικών και μουσειακών εκθέσεων τη δραστηριότητα των συναδέλφων τους και εμπνέονται νέες εικόνες από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και από τα ταξίδια τους. Οι καινούργιες μορφές επικοινωνίας αξιοποιούνται από τους καλλιτέχνες και δείχνουν να απειλούν τις λεγόμενες καλές τέχνες, αφενός καθιστώντας διάτρητα τα μεταξύ τους σύνορα και αφετέρου εκτοπίζοντας παραδοσιακές τεχνικές και αντικαθιστώντας τις με νέες. Ζωγράφοι, χαράκτες και γλύπτες δύσκολα πλέον εντάσσονται σε σχολές ή ρεύματα μια και συχνά ενσωματώνουν διαφορετικές αξίες και αλληλοσυγκρουόμενα συστήματα αναπαράστασης. Η εποχή μας έχει πολλές φορές φορές παρομοιαστεί με τα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας όπου μέσω του θριάμβου της ατομικότητας σε καλλιτεχνικό επίπεδο, επωάστηκε μια αργή αλλά συνολική αλλαγή καλλιτεχνικού παραδείγματος. Όπως και τότε, έτσι και σήμερα, πολλοί συλλέκτες έχουν σπουδαίο ρόλο: μέσα στη σύγχρονη σχετικότητα και πλουραλισμό των αξιών, συχνά δίνουν το μέτρο των καλλιτεχνικών πραγμάτων προβάλοντας το όραμά τους μέσω των συλλογών τους, το οποίο φυσικά έχει το χάρισμα του συγκεκριμένου.

«Έτσι βαδίζει, τρέχει, ψάχνει. Τι ψάχνει; Στα σίγουρα, αυτός ο άνθρωπος, όπως τον έχω απεικονίσει, αυτός ο μοναχικός τύπος, προικισμένος με μια ενεργητική φαντασία, πάντα ταξιδεύοντας δια μέσου της μεγάλης ανθρώπινης ερήμου, έχει ένα πιο διακεκριμένο σκοπό από τον απλό περιηγητή, ένα στόχο πιο μεγάλο, διαφορετικό από την πρόσκαιρη ευχαρίστηση της περίστασης.» (Charles Baudelaire, Oeuvres completes, « Le peintre de la vie moderne » μτφ. Κ. Β. Πρώιμου, Paris: Seuil, 1968, σελ. 553.) Ο συλλέκτης πρέπει να νοηθεί με τον τρόπο που περιγράφει ο Baudelaire ως κάποιος που ψάχνει το αιώνιο μέσα στο πρόσκαιρο, ως ένας ανικανοποίητος ιδεαλιστής που μέσα από τα βιβλία προσανατολίζει και εστιάζει την έρευνά του.

Η δουλειά της νέας δημιουργού Αλίκης Χιωτάκη παρουσιάζεται στην έκθεση αυτή ως ένδειξη κάποιων άυλων τάσεων στην εικαστική δημιουργία που έλκουν την καταγωγή τους στη δεκαετία του 1960. Αναμειγνύοντας μέσα όπως το βίντεο, το σχέδιο, την παράσταση, τη μουσική, τη λογοτεχνία και τη σωματική κίνηση, η Χιωτάκη επαναλαμβάνει το πρόγραμμα του 19ου αιώνα για το συνολικό έργο τέχνης, καταργώντας τα όρια μεταξύ των τεχνών και ενοποιώντας τις ταυτόχρονα. Μόνο που στην περίπτωση της Χιωτάκη αντίθετα με το θέατρο ή την όπερα του 19ου αιώνα, αντίθετα με το Bauhaus και το όραμα ενός πλήρως σχεδιασμένου κόσμου του πρώιμου μοντερνισμού, ο φακός της κάμερας λήψης μεσολαβεί απροκάλυπτα στην εικαστική εργασία. Σκοπεύοντας όπως πολλοί καλλιτέχνες του όψιμου εικοστού αιώνα να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή, η δουλειά της Χιωτάκη καθιστά προβληματική την έννοια του συλλέκτη την οποία έχουμε εδώ και πολλούς αιώνες. Πώς μπορεί να νοηθεί η κοινωνία του συλλέκτη με άυλα έργα όπως της Χιωτάκη, από τα οποία έχει εξοβελιστεί κάθε έννοια διακοσμητικότητας, άρα και καθημερινής επαφής με αυτά; Πώς αλλάζει ο ρόλος του συλλέκτη μέσα από τις καινούργιες μορφές εικαστικής δημιουργίας; Τα παραδείγματα σύγχρονων συλλεκτών στην Ελλάδα και διεθνώς που αγοράζουν άυλα έργα, βίντεο, φωτογραφίες εφήμερων παραστάσεων ή εγκαταστάσεων κλπ. αποθηκεύοντάς τα σε μεγάλες αποθήκες ή δανείζοντάς τα σε μουσεία, δεν αρκούν για να δώσουν μια ικανοποιητική απάντηση στα ερωτήματα αυτά, τα οποία σχετίζονται με την οντολογία της τέχνης, τα αναπόφευκτα ερωτήματα «τι είναι τέχνη;» και «πού πάει σήμερα η τέχνη;»

Eπιστροφή